EU | ES | FR | EN
Facebook Twitter Vimeo Youtube
Euskal Idazleen Elkartea

Anjel Lertxundi Esnal > Hemeroteca

Berria

2009-01-24 "Norberaren barruan sartzea da bestearen larruan sartzeko era" | Ainhoa Oiartzabal

«Nik ez dut tratu txarrei buruzko nobela bat egin nahi izan; hori bakarrik balitz, nobela txarra izango litzateke». Anjel Lertxundiri (Orio, 1948) 80ko urteetako benetako gertaera batek eman zion «tratu txarrak ageri diren» eleberri bat idazteko abiapuntua, Taberna zuloko ipuinak antologian argitara eman zuen ipuinean jaso zuen hark. Zinemarako gidoia idazten ari da orain, noizbait filmatuko ote den ez dakien arren.

Ipuin hartan ez zinela emakumearen larruan sartzera ausartu zenion, eta orain, eleberrian, hori egin nahi izan duzula. Zergatik?
Ausartu baino gehiago, niri orduan hori sortu zitzaidan. Gero, behin baino gehiagotan eman dizkiot bueltak kontuari, han bazegoelako materiala. Eta orain dela pare bat urte ekoiztetxean [Pausoka] hainbat istorio garatzeko aukeraz ari ginela, ipuin horren halako eskema bat egin nuen. Baina nirea narratiba da, eta gidoi batekin nekez sakonduko nukeen pertsonaien psikologian.

Kontua da bai ipuinean eta bai gidoiari buruz egin nituen oharretan ere, nolabait, kanpoko gertakizunetan oinarritutako kontu bat zela. Eta horrela zaila zen barneko sufrimenduak eta sentimenduak adieraztea. Niri interesatzen zitzaidana ez zen Rosak niri mesede bat egitea, baizik eta nik Rosari egitea mesede. Justizia poetikoa egitea, nolabait. Izan ere, idazleok askotan aprobetxatzen ditugu kanpotik datozen materialak gure probetxurako soilik. Pertsonaien psikologian sartu eta ulertzen ahalegindu nahi nuen orain.

Rosaren psikologian kartzelako funtzionarioaren bidez sartzen zara. Hori ere, emakumea.
Emakumeen kartzela batean dagoelako, besteak beste. Baina era berean, iruditzen zait intimitatean hainbat maila daudela, eta nahiz eta konfiantza izugarria eduki emakumezko batek gizonezko batekin, nik uste dut sexuak markatzen duela konfidentziaren nolakotasuna. Alde horretatik, garrantzitsua iruditzen zitzaidan epaileari, gizonezko autoritateari, aitortza bat egitea, baina gero neskari egitea, nahiz eta hori ere autoritatea izan -kartzelako funtzionarioa baita-. Garrantzitsua iruditzen zitzaidan kontraste hori. Emakumezkoen arteko konfidentzia hori gabe oso zaila zen bestela hainbat gauzaz hitz egitea. Bestela, autore orojakilearena egin behar nuen, eta ez zitzaidan bidea iruditzen. Disparate bat izango zen.

Baina emakumezko funtzionario horrek berak ere zalantzan jartzen du gai ote den Rosaren barne mundua idatziz ongi azaltzeko.
Entzun egiten du Rosak esaten dion guztia, eta gero niri, irakurleari, esplikatu behar dit zer jaso duen. Zailtasunak hortik datozkio; berari espresatu zaiona berak nola espresatu.

Eta egile gizonezkoari, hots, zuri, nolakoa egin zaizu ariketa hori?
Prozesu sortzaileari buruzko gorabeherak funtzionario emakumezko horren bidez jasota daudela uste dut. Berak egiten dituen hausnarketa batzuk nireak ere badirelako. Posible al den bestearen sufrimendua behar bezala jasotzea, adibidez.

Ni gero eta konbentzituago nago edozeinen larrutan sartu behar baduzu, dela emakumezkoa dela gizonezkoa, modu bakarra dagoela: norberaren barruan sartzea. Nolabait, zu eta ni bi sexu desberdinetakoak izan arren, badago gure gizatasunean elementu sakonago bat berdindu egiten gaituena, elkartzen gaituena. Idazleak betiere horra jaitsi beharra dauka; desberdintzen gaituen horretara baino gehiago, berdintzen gaituen horretara. Ulertzen hasteko.

Norberaren barruan eginiko bilaketa horretan topatu dituzu pertsonaiaren ezaugarriak? Hau da, edonori gerta dakiokeela berari gertatua?
Nork esan dezake zirkunstantzia berberetan zu Rosa eta ni Tomas izatera iritsi ez gintezkeenik? Zerk ematen dit niri harrokeria morala esateko ni ez naizela sekula santan hor eroriko? Gorabehera horretan guztian apaltasuna behar da, eta ispiluaren aurrean nork bere buruari galdetu behar dio edozein bidegabekeriaren aurrean ea seguru dagoen ez litzatekeela horretara iritsiko.

Genero indarkeriak eta halako gaiek maiz gain hartzen diete istorioei. Hemen, ordea, badago pertsonaia nagusia estereotipotik aldentzeko saioa. Ez da maitagarria, ez da errukigarria.
Bi elementu dira errealitatea eta literatura. Errealitateak eraman zintzake gauzak idealizatzera. Genero indarkeriaren kontra jartzen zarenean, planteamendu etiko batzuk egiten dituzu. Eta nolabait, ideala jartzen duzu errealitatearen gainetik.

Literaturak, ordea, ezin du hori egin; ez du hori egin behar. Bilatu behar ditu elementu hain erosoak ez direnak. Literatura politikoki zuzena den horren kontrako tresna bat da. Eta hala ez baldin bada, ez du ezertarako balio. Ni larritzen edo deseroso jartzen ez nauen literatura ulertzen dut, baina denbora-pasarako.

Hala ere, alkohola, ehiza, kamioiak ageri dira gizonezko pertsonaiekin lotuak, elementu estereotipatuak. Beharrezkoak ziren?
Gizonezkoen kasuan zalantza handiak izan nituen kontu horrekin. Nik banekien Tomas eta Inazio nahiko pertsonaia lauak egiten ari nintzela. Baina ez bainintzen ni haietaz hitz egiten ari zena! Rosa baizik.

Alde batetik, liluratuta dago Inaziorekin, baina lilura horrek lau bihurtzen du Inazio; eta bestetik, Tomas eta haren tratu txarrek eragiten dioten gorrotoak erabat lau bihurtzen du Tomas.

Egia da alkoholaren gorabeherarik gabe pasa zitekeela, ez dela beharrezkoa. Baina gertatzen da halako elementu exogenoak badaudela. Nik pentsatzen dut horrelako portaera biolentoetan badaudela norberaren psikologiatik eta emakumeari buruzko pentsaeratik datozen jarrerak, eta bestetik, kanpotik datozen elementuen eragina dago. Lehendik datorren hori indartu edo lehertu egiten dituzten zirkunstantziak.

Botere harremanen adibide, familiako emakumeen arteko harreman gaiztotuak ageri dira.
Nobelan, eta propio egin dut, Rosak ia inoiz ez du esaten berak gaizki zer egin ote duen. Jipoitzen dutenean bai, orduan zer egin ote duen galdegiten du, baina gainerakoan ez. Ez du bere kondizioaz galdetzen, erabat itota dago, dena datorkio.

Inazio bera barne. Salbatzaile baino gehiago, beste helduleku bat baino ez da. Aingura bat.
Momentuko irtenbidea bada, baina salbazioa bestea da, Tomas desagertzea. Eta gero gertatzen da hori ere ez dela horrela. Hilketa ongi aterako balitzaie ere, ez dirudi Rosa libratzen denik bere mamuetatik. Berriro ere Inaziok keinu berberak egiten baitizkio...

Istorioa zirkularra da. Intrigari heldu nahian?
Gorabehera debaldekorik egin gabe garatu nahi nuen istorioa. Gertakari handirik gabeko kontakizun bat osatu nahi nuen. Esaterako, azken pasarteetan harrapatzen dituztenean elementu oso sinpleak ageri dira. Baldarrak igual. Eta nik uste dut errealitatea horrelakoa dela. Nobela beltzak eta nobela poliziakoak hain korapilatsuak dira ezen ez den behin ere gertatzen gero eguneroko bizitzan halakorik.

80ko hamarkadan kokatu duzu istorioa, orduko bizimodua ekarrita. Zergatik ez duzu gaurko egunera ekarri?
Ezkontzari edo familiari buruzko planteamenduak nik ezagutu ditudanak dira. Gaur ez nuke esango erabat desagertuta daudenik, baina bai desagertzeko prozesuan daudela. Baina gertatzen da nik mundu hori gehiago ezagutzen dudala egungo gazteen harreman motak baino. Baina horrek ez du esan nahi gaur edozein herritan Tomas eta Rosarik ez dagoenik. Hortxe, muga-mugan, jarri nahi izan nuen.

Bestalde, pentsatzen dut bazuela pisua orain 30 urte idatzi nuen ipuinak, Rosak epailearen aurrean eginiko aitortzak. Horrek markatzen du eleberriaren tonua.

Tonu bizia, idazkera gardena erabili duzu, ekonomikoa oso. Nolakoa izan da erronka?
Zaila da lau eta garden idaztea, korapilatua eta bihurria idaztea baino zailagoa da. Eta dudarik ez dago eleberri klase honek behar zuela halako jarrera bat. Ahalegindu naiz horretan, baina ez dut beti lortu. Esaldi pare bat joan zaizkit.

Hala ere, kontakizuna azkarra da, bizia da, nortasun bat baduela iruditzen zait. Askotan gertatzen da euskaraz hizkera guztiz korrektoa erabiltzea baina irakurtzean iruditzen zaizu hilotz baten aurrena zaudela. Hark ez du bizitasunik. Testu bakoitzak hizkeraren berotasuna bilatu behar du. Edo hoztasuna bilatzen duzunean ere, hoztasun horrek bizia izan behar du. Demagun, Harkaitz Canoren Belarraren ahoa. Liburu hotza da goitik beherakoa, baina hoztasun hori bilatua da, bizi da.

Berorika ere erabiltzen duzu.
Zalantza handiak izan nituen erabili edo ez. Baina pentsatu nuen: hasieran irakurleari berorikaren erabilera pixka bat gogorra egingo zaio, baina behin konbentzioa sartzean funtzionatu egin behar du. Galduta baldin badago ere, forma hori zergatik ez erabili hainbat gauzatarako?

Jatorrizko ipuinena ere halaxe dago, eta orduan ere arazo literarioa berbera zen. Baina pertsonaia identifikatzeko garaian primeran dator. Berorika gabe nekez espresa baitezakezu Rosa eta epailearen artean dagoen harreman hori.

Ze iritzi jaso duzu irakurleen aldetik, eta, bereziki, emakumezko irakurleen aldetik?
Oraindik liburuak oihartzun txikia izan du, eta, gainera, gurean feed-back aukera gutxi izaten da, baina jaso ditudan iritzien artean, harrigarriro onak dira mutilen aldetik jaso ditudanak. Neskengandik ere bai, baina harritu egin naiz bereziki mutilek jartzen duten entusiasmoarekin. Kuriosoa da. Zerbait berezia badago hor. Eta, gainera, ni ez nengoen konturatuta, emazteak esandakoan jabetu nintzen.

enlace

2011 Euskal Idazleen Elkartea
Zemoria kalea 25 · 20013 Donostia (Gipuzkoa)
Tel.: 943 27 69 99 - Fax.: 943 27 72 88
eie@idazleak.eus

iametza interaktiboak garatuta