EU | ES | FR | EN
Facebook Twitter Vimeo Youtube
Euskal Idazleen Elkartea

Kirmen Uribe > Hemeroteca

Elkar

2008-11 "Dena kontatzearen teknika bukatu da" | Elkar

Bilbao-New York-Bilbao eleberria kaleratu berri du Kirmen Uribek (Ondarroa, 1970); erreferentziazkoa bihurtu den "Bitartean heldu eskutik" poema-bildumaren eta arrakasta izandako haur-literaturako kontakizun zenbaiten ondoren, ikusmin galanta piztu du obra berri honek, eta jakin-min hori asetzeko asmoz joan gatzaizkio galdezka.

Atera duzu azkenean eleberria, jende asko zain zegoena, gu barne. Badakigu urte askoan aritu zarela hau lantzen, ezta?
Sylvia Plathek amari kartak idazten zizkion, eta hor daude jasota bilduma batean, Etxerako gutunak, eta bertan kontatzen du nola, ikasten ari zela, asko estutzen zen, eta halako batean amak esaten dio: hiltzen zarenean zure hilarrian ez dira agertuko zure notak, agertuko dira zure izena eta datak. Horrekin esan nahi zion inportanteena ez dela noiz ateratzen den liburua, nolakoa den baizik, eta nik hori eduki dut denbora guztian buruan. Nahiz eta urte batzuk igaro diren Bitartean heldu eskutik atera zenetik...

Baina nobelarekin hasi zinela bost bat urte izango dira...
Bost bat urte ideia izan nuenetik, baina beti eduki dut garbi ez nuela arrapaladan egin nahi. Arkitektura argi izan behar nuela gero nobela idazteko.

Hala ere ikusten da azken hilabeteetan izan dituzula hainbat ideia, eta nahi izan duzula aldiberekotasun-sentipen bat sortu irakurleari, momentuko eta gaurkotasuneko elementuak sartuz, ezta?
Ia-ia denborari aurrea hartu diogu. Adibidez, nobelan agertzen da nola Obamak irabazi duen McCainekiko lehia, eta nik hori idatzi nuenean ez nekien Obamak irabaziko zuela. Nahi izan dut ahalik eta gehien gerturrastu nobelako datak. Zergatik? Ahalik eta distantzia gehien izateko iraganarekin eta modu errazago batean ordenatzeko ekintzak.

Nobela-eredu tradizionaletik harago

"Nobela" ari gara esaten, eta baten batek esango du: hau nobela da? Egia da ez dela XIX. mendeko nobela, baina nobela da hala ere.
Nobela da argi eta garbi, baduelako hari bat, hiru hari hobeto esanda, aurrera doazenak. Gainera, gauza batzuk gertatzen dira eta aldaketa batzuk daude, nik uste hortik doala nobelaren definizioa. Gertatzen dena da nik hasiera batean asmo bat nuela: geure mundua paperera eramatea. Hori egin zuen García Márquezek, hori egin zuen Irvingek El mundo según Garp horretan, hori egin zuen Salman Rushdiek Hijos de la medianochen... Orduan nik uste idazle guztiok dugula gogo hori, edo zor bat sentitzen dugu aurrekoekin, eta zor hori kitatu nahian idatzi nahi nuen galtzen ari den arrantza-mundu horri buruzko nobela bat. Hori nola egin? XIX edo XX. mendeko nobelaren ereduari jarraituz? Aitona, aita, ni, hiru belaunaldien istorioak kontatuz, saga familiar bat eginez, ala gaur egungo gizartearen ezaugarriak kontuan hartuz, kontaketa ere halaxe egin? Eta nola egin dut? Hor datoz hiru belaunaldiak, baina oso modu zatikatu batean. Puzzle bat da, eta badator liburu-hasieran zita bat, Sebald idazle alemanarena, eta bertan esaten du: bizitza lotzen duten hari ikusezinak, eta ni ere hori egiten saiatu naiz. Nolabait ere azala ikusten da, baina hari ikusezin asko daude nobela mugitzen dutenak. Ez da dena kontatzen. Dena kontatzearen teknika bukatu zen, Proustekin. Dena ez, baina irakurleak badaki gutxi gorabehera zer gertatzen den. Kontatzen da soilik beharrezkoa.

Sar gaitezen liburuaren edukian. Liburuari bizkarrezurra ematen diona, hegazkin bidaia bat da, Bilbotik New Yorkera doana.
Nahi nuen agertu ezleku hori, hegaldi bat izatea, kontakizuna ez izatea herri batean, Ondarroan, edo hiri batean, Bilbon, edo herri imajinario batean, Arranondo, Obaba edo nahi duzuna. Eztoki batean nahi nuen kokatu, mugimendua izatea narrazioaren ezaugarria. Bilbotik New Yorkera, denok dakigu zer dagoen azpian: ozeanoa dago, Atlantikoa. Hor kokatu nahi nuen. Mugimendua, nolakoa? Etxetik kanporakoa, Bilboik New Yorkera, barrutik kanpora. Oso diferentea izango zen New Yorketik Bilbora balitz. Keinua da barrutik kanporakoa, nahiz eta tituluan joan-etorria egon.

Bilbo-New York horretan badago sinbolismo bat ere, ezta?
Bilbo da gure hiria. Euskal Herria ezagutzen da Bilbogatik gaur egun. Nire Euskal Herria da Bilbo, XXI. mendean. Eta New York da munduaren erdigunea gaur egun. Kultura txiki bateko hiri bat eta munduko kultura handienaren hiriburua: bien arteko tentsio hori azaldu nahi nuen.

Hiru belaunaldi

Bidaia horretan zehar, atzera-saltoak eginez, kontatzen duzu XIX. mendetik XXI.era doan istorio bat, eta hor hiru belaunaldi, lehen aipatu duzun bezala.
Nahi nuen hiru egoera historiko jakin azaldu. Batetik gerraurrea, gerraurreko optimismo hori, Ondarroa hori non Rikardo Bastida arkitektoa, Guridi musikaria, Zubiaurre anaia pintoreak, Aurelio Arteta han egoten ziren, sortzen, uda han pasatzen zuten, eta hor badago sinbolo bat, zubi zaharra, Regoyos, Guiard, ia pintore guztiek pintatu dutena, beraientzat zen permanentziaren sinbolo bat, eta euskaltasunarena; giro liberal hori dago, ideologia dieferenteetako artistak daude, eta hori zapuztu egiten da gerran. Gero jada kontatzen dut aitaren belaunaldia, gerraostekoa, Francoren urte ilun horiek, eta arrantzaren gorakada, arrantza industrialarena, hori da bigarrena eta gero hirugarrena dator, gure belaunaldia, nola pasatu garen XXI. mendera. Baina hor inportantea da nondik natorren eta nora noan. Aitonaren mundu hori, Arteta-Bastidaren mundu argitsu hori, aitaren mundu iluna, lanaren zama, eta gero gurea. Zubi zaharraren eta permanentziaren guztiz kontrakoa, mugimenduak definitzen duena.Nobelan azaltzen da, zelan aldatu diren baloreak, familia ikusteko modua, hizkuntza ikusteko modua.

Hemen lekukotasun bat badago, ahoz jasoa neurri handi batean, irakurri duzuna, familiari buruz jakin duzuna... hori kontatzea, biltzea, forma bat ematea; baina aldi berean badago jakin ezin izan duzuna imajinatzeko edo asmatzeko ahalegin bat. Nolakoa ote zen aitona benetan, zuk ezagutu ez zenuena. Zenbateraino dago jakin duzunetik eta jakin ez duzunetik... zer dialektika dago bi horien artean?
Hor beste dialektika bat ere badago. Liburua alde batetik da oso dokumentatua, elkarrizketa asko egin ditut, egon naiz arrantzale zaharrekin, egon naiz orain Senegaletik etorritako arrantzale berriekin, liburutegietan egon naiz, artxibategietan egon naiz, Artetaren bizitzari buruz jakiteko, baita gure aitonari buruz ere, oso gauza gutxi baikenekien, baina niri gehiago interesatu zait beste aldea, kontatu ez zidaten beste hori, eta irudimenari bide eman dion beste alde hori: nolakoa zen aitona, zer harreman zuen pintore eta artista horiekin, zer jarrera hartu zuen egoera historiko jakin batzuetan, hori dena oso interesgarri egiten zitzaidan. Orduan, hor jarri dut batez ere indarra, kontatu ez zidaten horretan.

Zuk zeuk esaten duzu liburuaren hasieran: "amaren aldetik historia asko kontatu didate, aitaren aldetik oso gutxi". Eta aitaren aldekoak hartzen du pisurik handiena liburuan.
Bai, bitxia da, eta uste dut amak barkatuko didala. (Barrea) Baina bai, entzun ez nuena edo ez nekien hori, horrek hartzen du pisua. Eta aitonen artean ere, aitaren aitak dauka pisua eta ez amaren aitak, nik bizian ezagutu nuena, eta berarekin bizipen asko ditudana, beharbada beste liburu batzuetan agertuko direnak. Baina interesatzen zitzaidan beste aitona hori...

Liborio.
Libori hori, bai, "Dos Amigos" izeneko ontzi bat zeukana, inork ez zekien zergatik jarri zion izen hori. Gero, gerran oso hautu pertsonala... ez-korrektoa egin zuena... Beste aitonak ez, beste aitona, gaur egunetik begiratuta, bide zuzenetik joan zen. Baina gustatzen zitzaidan kontradikzio eta akatsak zituen aitona hori. Heroia ez zen aitona hori.

Kariñoz tratatzen duzuna, bestalde.
Dudarik gabe. Kariñoz tratatzen dut, eta saiatzen naiz ulertzen zergatik egin zuen egin zuena. Nik uste dut egin behar dugun ariketa dela, guk euskaldunok, ulertzea besteak zergatik egiten dituen hautu batzuk, eta zergatik egiten duen egiten duena, edo pentsatzen duen pentsatzen duena. Ni aitonaren tokian jartzen ahalegintzen naiz, eta aitonaren irudi horrekin hitz egin nahi dut, momentu jakin batean hautu "txar" bat edo, esan dezagun, hautu ez-egoki bat egin duten horiei buruz hitz egin nahi dut... inguruak bultzatuta edo beharbada inozentziak edo idealismoak. Aitonak hori dena sinbolizatzen du.

Ofizioaren jakituria

Ez duzu guztiz esplizitatzen baina oso garbi ikusten da, zu familiaren katebegi baldin bazara ere, nolabait katea eten egiten dela, itsasoarekiko katea-eta...
Hori oso argi dago, ze liburuan bertan kontatzen dut nola gure aita, aitona, aitonaren anaia, aitonaren aita, osaba guztiak... denak ziren itsas mundukoak. Eta pena ematen dit jakituria hori guztia galtzeak. Hor kontatzen da liburuan nola Harvardeko Unibertsitateko zientzia museoan badauden beiraz egindako loreak, Alemaniako beiragile batzuek egindako loreak, perfektuak. Eta beiragile horrek kontatzen zuen belaunaldiz belaunaldi zetorren tradizio bat zela eta ezinezkoa zela hori ikastea hutsetik; aita, aitona, aitonaren aita... Jakituria hori guztia bereganatu zuela berak, eta niri horrek ematen zidan tristura, nik ez neureganatzeak (nire aurrekoen) jakituria hori dena. Gure lehengusuetatik bat bakarra joan da itsasora, ez dago gehiago. Baina ez nuen ikuspegi ezkor bat eman nahi, horregatik datoz gero Afrikatik datozen arrantzale horiek. Ez nuen liburuan negar egin nahi, aurrera begiratu nahi nuen, gauza asko galdu ditugu, baina beste gauza asko irabazi.

Baikorra da liburua alde horretatik, badu espiritu alai, airos bat. Espiritu horrekin lotuta, estiloaz nahi nizun galdetu; nobela honetan erabili duzun estiloa, neurri batean, zutabeetan erabiltzen duzun estiloaren antzekoa da: oroitzapenak, irakurketak, esperientzia pertsolanak... horiek denak lotzea.
Bai, 1998an hasi nintzen zutabeekin. Hamar urte, eta ez dut gainera etenik izan. Hasieran Egunkaria zen, gero, itxi zutenean, Berria, tartean izan zen egunkari hartan ere idatzi nuen, Garan ere bai, eta beno... Zutabeetan nire estiloa ere aldatuz joan da eta landuz...

Eta trebatuz.
Ni oso eskertuta nago hor, aukera eman zidatelako zutabeak idazteko. Zutabeak izan dira nire gauzak gordetzeko kaxoiak bezala. Eta hor gordetzen nituen: astero-astero idatzi bat. Estiloa garatuz joan da; hasieran ipuin antzekoak ziren, ez zuten niri buruz hitz egiten hainbeste, gero joan naiz nire ikuspegia gero eta gehiago azaltzen, nik ikusten dudana kalean, eta... gero eta soilagoak joan dira bihurtzen, eta azkenean estilo definitu bat lortu dut urteen poderioz. Jende askok esaten dit igarri egiten dela, testu bat irakurri eta, "hau zurea da". Eta hori oso zaila da lortzea idazle batentzat. Azkenean hori lortu dut eta nobela idazterakoan, edo erredaktatzerakoan, egin dut estilo hori nobelara eraman, ez nuen horrekin apurtu nahi. Esaten zuen Juan Carlos Perezek: egin behar da zuk dakizuna egiten, eta hori egin dut, nire estiloa garatu dut hamar urteotan eta estilo hori eraman dut gero liburura. Gertatzen dena da liburua egiteko galdera asko sortu zaizkidala buruan: zein den narradorea, zein den ikuspuntua edo ikuspuntuak, eta zutabeek horri erantzuten ere lagundu didate.

Lehen pertsonaren garrantzia

Dena dela, niaren gainean eraikitako literatura momentu honetan abanguardiako edo puri-purian dauden joeretako bat da. Zenbaterainoko jokoa uste duzu ematen dizula oraindik etorkizunera begira?
Nik, hasiera batean, asmatu nuen pertsonaia bat, neska zen, New Yorken bizi zena, idazlea. Gaur egun badira idazleak kanpoan bizi direnak, ezta?, euskal idazleak. Ba, halako bat zen, itsas herri batekoa, eta hark kontatzen zuen bere iragana eta baita ere bere oraina, zer harreman zeukan Euskal Herriarekin han bizita, eta zer harreman pertsonal zituen, eta hori dena. Baina gero erabaki nuen hori ez zela bidea, eta gainera oso naturala izan da. Nik oso gustuko dut literatur teoria irakurtzea, "Bitartean heldu eskutik"en ere argi agertzea da eta hemen ere bai, eta ikusten nuen gero eta gehiago lehenengo pertsonak zer garrantzia zeukan. Eta fikzio huts horrek, hutsetik gauzak asmatzeak, gero eta susmo gehiago sortzen zuela, irakurtzen ari nintzen Amerikako liburuak edo dena delakoak bidaietan, eta ikusten nuen jendea gero eta ni-rago zihoala, gero eta gauza benetakoagoak kontatzera.

Bai, sintzeritate, sinesgarritasunaren eta enpatiaren bila.
Orduan konturatu nintzen neu ere horraxe nindoala. Eta ez da ni besteak baino lixtoagoa naizelako, ez, gizartea doalako horretara. Blogak daude lehenengo pertsonan kontatuta. Gaur eguneko interneteko mundua, fotologak-eta, gaztetxo batek jartzen du bere argazkia eta kontatzen du, ba, asteburuan non egon den, eta besteek ikusi egiten dute eta komentarioak egiten dizkiote.

Literatura beste gauza bat da, hala ere.
Bai, bai... Baina esan nahi dut... gizartea ez da sekula izan hain... hain indibidualista, gizartean ez du sekula niak hainbeste indar izan. Eta pixka bat literatura ere horra doa, niaren alde horretara, eta beste alde batetik benazkotasun gogo bat dago, bai zinean, artean, literaturan... Benetako gauzak nahi dira entzun. Hori fikzioari buruzko gogoeta bat dago, ikuspuntua nora doan mundu mailako literatura... Liburu honetan agertzen dut hori. Gero zer egingo dudan, ez dakit, baina nire koadernoetako batean, gaur goizean irakurri dut, elkarrizketa pixka bat prestatzen ari nintzela..., jartzen dut: "autofikzioarena da liburu honetarako aurkitu dudan tresna, baina hurrengo liburuak berak esango dit zer tresna hartua".

Liburua oso euskalduna da eta baita oso lokala ere nahi baldin bada, baina aldi berean oso unibertsala. Nik uste dut zu oso kontzientea zarela bikoiztasun horretaz eta bilatu ere egin duzula, ematen dituzun klabeetan, ematen dituzun erreferentzietan.
Hori da munduan egoteko daukagun modua, euskaldun izanda, nongoak izango gara bestela? Nik galestar baten liburua irakurtzen dudanean, Galesko herri txiki bateko istorioak kontatzen ditu, adibidez, bigarren mundu gerran gertatzen dena han. Eta hori mundu guztian zehar irakurtzen da. Orduan, nik ez dut pentsatzen hori herri txiki bateko istorioa kontatzen ari denik, baizik eta historia unibertsala kontatzen ari dela. Gales irudikatzen dut: zelai berdeak, itsasoa, ardiak, barkuak... Nik uste dut liburu hau ere hortik doala: liburu hau irakur dezake alemaniar batek edo amerikar batek, lasai-lasai. Zer topatuko du? Bilbo, hiri bat, gero Ondarroa, kostaldeko herri txiki bat. Atlantikoko beste edozein herri bezala. Orduan nik uste dut unibertsaltasun horretara joateko modua hori dela, norbere gauzak kontatuta, baina beti ere zabalik, izaera zabal batekin eta ez txikikeriak kontatuta.

Akatsak agerian jarrita

Edukietara itzuliz, liburuaren osagaietako bat da liburua nola idazten ari zaren kontatzea. Izan dituzun zalantzak, aldaketak, hautuak... hasieratik zenuen garbi horrela egitea edo harian-harian atera zaizu?
Work in progress bat egiteko gogoa aspalditik nuen. Nobela bera ez agertzea nobelan bertan. Hemen kontatzen da making off-a, nola egiten den nobela hori. Idazteko modu hori beti gustatu izan zait. Erabaki nuenean nik kontatuko nuela, Kirmen Uribe horrek kontatuko zuela, esan nuen: nik kontatzen badut neure burua nola agertzen da? Agertzeko modu bakarra zen akatsak agertuta, zalantzak agertuta, neure buruari barre eginda. Ricardo Pigliak esaten du egunkari bat idazten dugunean, clown bihurtzen garela, erredikulua delako. Clown batek bere buruari barre egiten dio eta hori argi neukan: barre egin behar nuen neure buruari buruz, azaldu behar nuen nobela nola hasi zen, enbrioi hori zein inperfektua zen, zelako bide okerrak hartu dituen honaino iristeko. Nobela baten prozesuan dena ez da bide zuzena, hasiera batean bide okerretik joaten zara, gero berriro atzera egiten duzu, gero berriro hasi. Inork ez du idazten nobela bat hasi eta buka. Amak esaten zidan "ezin duzu nobela hasi eta buka idatzi 15 egunetan?". Hori ez doa nire izaerarekin batera.

Liburuaren hasieran idazlea, zu zeu, agertzen zara ikusle, kronista edo jasotzaile. Baina aurrera egin ahala, esan daiteke zeuri buruz gauza gehiago kontatzen dituzula, nolabaiteko biluzte bat ere badagoela... Ez al duzu momenturen batean lotsa apur bat izan?
Baina biluztea oso astiro gertatzen da. Hori ere ez da gauza kontziente bat izan. Idazten ari nintzen bezala gertatu da. Hasieran egia da oso kanpotik ikusten ditudala gauzak eta protagonistak dira elkarrizketatuak edo bisitatzen ditudan pertsonak edo iraganeko kontuak edo New Yorkeko idazleak. Baina gero pixkanaka-pixkanaka bukaera aldera goazela ni neu biluztu egiten naiz, beharrezkoa zen nobelan. Bestela iruzurra izango zen, ezin duzu Ni-tik kontatu eta beti besteengatik hitz egiten aritu. Azkenean ni neu ere busti behar nintzen.

Nolabait zure heldutasunera doan prozesu bat kontatzen duzu, nobela eraikitzearen bateratsu gertatu zaizuna.
Ni neu aldatu egiten naiz, hasieratik bukaerara.

Nobela kanoniko guztietan bezala.
Hori oso ondo ikasi nuen Italian.

Momentu batean aipatzen duzu Foster Wallace idazlea. Nola hark, elkarrizketa batean, idazlanaren helburu gorentzat irakurlearengan emozio bat piztea jotzen zuen. Ez duzu esplizitatzen, baina badirudi ideia horrekin bat datorrela liburu hau neurri batean. Emozio bat, enpatia bat sortu nahi duzu irakurlearengan.
Emozio hitzak niri beldur handia ematen dit. Emozioa edo sensibleria, kursi izatea gauza bat da, baina beste gauza bat da, Foster Wallacek dioen moduan, liburu batek harrapatu egiten zaituenean eta liburu horrek tripak estutzen dizkizunean. Greziar klasikoetatik hasita, tragediatik, beti agertzen da hori. Liburu onenak pixka bat estutzen eta gero zabaltzen dizuten horiek direla. Foster Wallace bera oso esperimentu zalea da, berritzailea, formari garrantzi handia ematen diona, eta bitxiena da berak hori esatea hil baino gutxi lehenago. Nik ez dut hori bilatzen, baina uste dut gehiago doala benetakotasun horretatik. Bizitzan zer gauza dira inportanteak, hori bai azaldu nahi dudala: heriotza, bizitzan dauzkagun momentu larri horiek agertzen dira, umorea ere asko dago, ironia, hanka sartze horiek... Nahi nuena zen azaltzea idazlea irakurlearen maila berean. Idazleak irakurleak dituen kezka berdinak ditu, bizitzako alde onak eta txarrak azaltzen dira. Ez dut uste emozioa bilatu dudanik, baina ni neu probak irakurtzen ari nintzela emozionatu egin naiz.

link

2011 Euskal Idazleen Elkartea
Zemoria kalea 25 · 20013 Donostia (Gipuzkoa)
Tel.: 943 27 69 99 - Fax.: 943 27 72 88
eie@idazleak.eus

iametza interaktiboak garatuta