EU | ES | FR | EN
Facebook Twitter Vimeo Youtube
Euskal Idazleen Elkartea

Edorta Jimenez Ormaetxea > Hemeroteca

Berria

2007/05/30 «Itzulpenak sustatzeko, joan-etorriko zubiak egin behar ditugu herrien artean» | Irune Berro

Edorta Jimenezek 'El Canto de los grillos' 'Kilkerren hotsak' nobelaren gaztelaniazko itzulpena aurkeztu du. Aurki alemanera itzuliko dute obra hori.

IRUNE bERRO

Bilbo

Plaza Barrian, Euskaltzaindiaren Bilboko egoitzan izan da hitzordua. Parean dago Cafe Bilbao. Han, orduak igarotzen zituen Esteban Urkiaga Lauaxeta-k, Kilkerren hotsak nobelan ageri den pertsonaiak. Gertu dago Areatza. Eta han atera zituen hainbat argazki 1937ko maiatzean Robert Capak, Edorta Jimenezen (Mundaka, Bizkaia, 1953) literatur obran azaltzen den argazkilariak. «Eva Forestek izan zuen Kilkerren hotsak gaztelaniara itzultzeko ideia, baina bertan behera geratu zen itzultzaileak ezin izan zuelako. Bego Montoriok itzultzeko interesa agertu zuen ondoren, eta Ttarttalo argitaletxearekin adostu genuen El canto de los grillos ateratzea. Gernikako bonbardaketaz 70 urte bete dira aurten. Eta pentsatu genuen urte egokia izan zitekeela Kilkerren hotsak bezalako edozein liburu itzultzeko; izan ere, liburuak 36ko gerra kontatzen du, eta gerra horren barruan Mundakako alkate legezkoaren, Alejandro Mallonaren, fusilamendua. Faxistek hil zuten Derioko hilerrian, 1937ko irailean».

Gernikako bonbardaketaren 70. urtemugaren harira egin dituzten ekitaldiez zer iritzi duzu?

Negargarriak iruditu zaizkit. Gernika bakearen hiria? Eta justizia, zer? Eta borreroez noiz hitz egingo dugu? Zeren Gernikako borreroak izan ziren alemaniarrak, italiarrak, espainiarrak eta euskaldunak. Eta borreroak ezin dira aipatu? Bakea aipatu behar dugu? Bada, justiziarik gabe ez dago bakerik. Areago: noiz zabalduko dira Espainiako militarren artxiboak jakin dezagun zer harreman egon ziren batzuen eta besteen artean? Min ikaragarria egiten dit Gernikan Bakearen museoa ikusteak. Gerraren museoa egon beharko litzateke, eta aztertu beharko genuke zergatik gertatzen diren gerrak, zeintzuk diren arrazoiak, berriro gerrarik egon ez dadin. COPEk egun zabaltzen duen diskurtsoa eta orduan egiten zena bat da, kolpista. Horregatik aztertu beharko genuke gerrara nork eramaten gaituen, nola, eta zein interes ekonomikoren arabera.

Zure liburuak plaza berrietan zabaltzen eman dituzu azken hilabeteak. Apirilean Argentinan izan zinen, eta Sukar ustelaren urtea nobelaren gaztelaniazko itzulpena, El año del tifus, aurkeztu zenuen. Zer moduzko esperientzia izan zen?

Buenos Airesen, Rosarion, Santa Gracia de la Pampan, La Platan... Leku askotan egon nintzen. Liburua Argentinan bertan inprimatu dute. Juan Luis Padronek egin du itzulpena eta Txalapartak argitaratu du. Esperientzia interesgarria eta garrantzitsua izan da, zeren hemen euskaratik gaztelaniara itzulitako literaturarekin aurreiritzi asko dago. Beste idazle batzuek ere aitortu dute: euskaratik itzulitako ezerk ez du interesik sortzen hemen, askok uste dutelako euskaraz ezin daitekeela ezer ganorazkorik egin. Eta boikota ere badago. Lagun bat saiatu zen La estela de los ahogados nire liburua komentatzen egunkari handi batean, eta ez zioten liburu hori aipatzeko baimenik eman. Argentinan, berriz, exotikoak gara, munduko beste edozein herrietako idazleak bezala. Irakurleek ez dute aurreiritzirik. Eta ez dago boikotik. Han, irrati eta egunkarietara iritsi naiz. Buenos Airesen gaztelaniazko literaturaz egiten den azokarik handiena egin zuten ni han nintzela. Guk ez genuen azokan egoterik izan, baina ekimenak aurrera eginez gero, datozen urteetan han egongo garela pentsatzen dut.

Txalaparta argitaletxeak ordezkaritza zabaldu du Argentinan. Zer-nola baloratzen duzu?

Ekimen ausarta da. Askotan joan gara kanpora, kanpokoa hona ekarri barik. Txalapartak, aldiz, kanpoko asko dakar, eta kanpora joateko bidea egiten du. Joan-etorriko bide hori baliatzen ikasi behar dugu.

Halaber, Alemanian izan zara. Pahl-Rugestein argitaletxeak euskal literaturari eskainitako saila jarriko du abian udazkenean, eta, Arantxa Urretabizkaiaren Koaderno gorria eta Kilkerren hotsak nobelaren alemaniazko itzulpena k aterako ditu.

Alemaniako proiektu hau eredugarria izan ahal da, arrazoi askorengatik. Lehenengo eta behin, aleman eta euskararen inguruan taldea sortu dutelako. Talde askotarikoa eta sendoa: hiztegigileak, itzultzaileak, unibertsitate publikoak, interes pribatuak... Taldea osatu dute herri bietako adituen artean. Eta ondorioz, sortu dute alemanetik euskarara itzultzeko gai den taldea. Eta sortu dute mintegia ere bai. Hizkuntza bien arteko harremana landu eta itzulpenak egiteko taldea eratu dute. Eusko Jaurlaritzak, esaterako, diru laguntzak ematen ditu liburuak eta laginak itzultzeko. Hori guztia sortu ondoren, falta zen argitaletxea topatzea. Azkenean agertu da: Pahl-Rugestein. Ez da handia. Baina nire ustez, gure estrategia aramuaren estrategia izan behar da. Eta horretarako egokia da. Hau da, gure hariak hauskorrak dira eta heda ditzakegu bakar-bakarrik adar ahulean gainean.

Zergatik?

Zeren literatura itzulia, munduan, egun, monopolioen esku dago. Literatura hizkuntzatik hizkuntzara itzultzen da argitaletxe handien interesen arabera. Horregatik gure estrategiak aramuarena izan behar du, hau da, besteekin lan egitearen aldeko estrategia egin behar dugu. Egun, begiratzen baduzu zigilu handia duen gaztelaniazko liburu edozeinetan, ikusiko duzu zigilu horrek badituela beste etxe batzuk Italian, Ingalaterran, Alemananian eta beste hainbat herritan, liburu hori hizkuntza haietara itzultzeko.

Zuk diozunaren arabera, liburu asko ez dira itzultzen kalitatezkoak direlako. Obra sortu aurretik hitzartzen dituzte itzulpenak...

Argitaletxeek itunak egiten dituzte. Egile eskubideak hainbat hizkuntzatarako erosten dituzte, eta horiexek izaten dira itzultzen diren liburuak. Guk bestelako bidea egin behar dugu. Adibide bi etortzen zaizkit burura. Mariasun Landak bere liburu asko ikusi ditu itzulita, berak pertsonalki harremanak landu eta zaindu dituelako, adiskidetasuna eta elkar ezagutzaren bidetik. Hori guretzat ezinbesteko baldintza da, ezagutza. Bigarren adibidea 2000ko Galeuscakoa da. Andolin Eguzkitzari esker, Lekeition aztertu genuen euskarazko literatura mundura zabaltzeko zein hizkuntza hautatu behar genuen. Antza denez, ez da ingelesa, alemana baizik. Alemanian itzultzen omen da gehien. Bestalde, Erromako Associazione Culturale Euskara elkartearen lana ere aipagarria da, itzulpengintzan bidea egiteko. Beren web orrian ikus daiteke italieratik euskarara zer itzuli den. Eragina zoragarria da; gureganako interesa egon dadin, ikusi behar dute haienganako interesa dagoela. Elkar ezagutza eta joan-etorriko zubiak ezinbestekoak dira itzulpengintza sustatzeko.

Ekainean Baleen berbaroa-ren italierazko itzulpena, La voce delle balene, aurkeztuko duzu Italian. Nola etorri da aukera hori?

Italiatik euskarara ugari itzuli da, eta garrantzi handikoa. Italierazko literaturak garrantzi handia izan du euskarazko literaturan. Andu Lertxundik askotan aitortu du. Ostera, Roberta Gozzik euskaratik italierara itzuli du asko. Tranchida argitaletxearekin atera ditut zenbait liburu italieraz, tartean L´ultimo fucile (Azken fusila) eta La voce delle balene (Baleen berbaroa).

Adiskidetasunaren bidea jorratu duzu ahalik eta zure liburu gehien beste hizkuntza batzuetara itzultzeko?

Niri Roberta [Gozzi] etorri zitzaidan nire liburua itzuli nahi zuela- eta. Hor ate bat zabaldu zitzaidan. Zakua hartu eta Italiara joan nintzen harremanak lantzera. Beti esaten diet: 'Nire literatura ez da onena, baina hemen nago aukera izan dudalako'. Erromako Associazione Culturale Euskara taldeari laguntzen saiatu naiz. Denontzat bidea zabaltzen ahalegindu naiz, uste baitut gureak askorentzako bidea izan behar duela. Bestela ez du zentzurik.

Zer-nolako merkatua du euskarazko literatura itzuliak?

Beste edozein literaturak daukan merkatu berbera dauka, zabala. Baina kontuan hartu behar dugu zer saldu eta non. Orain arte hemen erabaki dugu zer itzuli. Eta ez dugu gogoan izan zein argitaletxek, non, zer-nolako liburuekin izan dezakeen interesa. Haiengana iritsi eta katalogo zabala eskaini behar diegu, hauta dezaten.

Hori zelan egin pentsatu duzu?

Euskal literaturaren komunikazio-informazio agentzia sortzea gustatuko litzaidake. Eta horri loturik, euskal literaturari buruzko aldizkaria, zenbait hizkuntzatan. Urteetan nabil ideia bi horien atzetik, eta uste dut laster izango dela gauzatzeko garaia. Ari gara hitz egiten pertsona batzuen artean.

Zer garrantzi ematen dio idazleak itzulpenari?

Nik neuk, daukana. Status quo batean bizi gara. Gure irakurleek gure mugen barruan epaitzen gaituzte. Eta gure ahotsa beste hizkuntza batean entzuten dutenean, beharbada, esango digute gure munduan ondo gaudela sartuta, baina itsutu egin garela gure literatura ez baita guk uste bezain ona, edo txarra. Lehenik eta behin, horretarako balio izan dit niri itzulpenak. Jakina da idazlearen profesionalizazioa zain dagoela euskal literaturan. Baina egunen batean ziur nago euskarazko libururen batek, itzulita, ezustekoa emango duela kanpoan. Atxaga, honezkero, bada idazle hori. Baina bere bidea beste bat izan da; guk, besteok, izan ez dugun bidea eduki du Atxagak.

Itzulpenak balio handiagoa ematen dio liburuari?

Badirudi itzulpenak halako berme edo kalitate zigilua ipintzen diola liburuari. Baina lehen aipatutako argitaletxeen arteko itunak kontuan hartzen baditugu, horrek ez du zentzurik. Nire liburuen kasuan, esan behar dut poztasuna eman didatela itzulpenek.

Argentinara egin zenuen bidaian hitzaldiak eman zenituen Gernikako bonbardaketaz eta 36ko gerrak Euskal Herrian utzitako arrastoez. Gerra ez dela oraindik amaitu esan duzu.

Ez da amaitu, ez. Gernikaren kasuan, artxiboak erabat zabaldu barik daude, militarrek oraindik Francoren irudia babesten baitute. Monarkia dugu. Eta monarkiarekin batera, gerra irabazi zuten indarren nagusigoa gizartean. Sakon-sakonean falangisten Espainiaren irudia nagusitu da, Espainiako ezkerreko indarren artean ere. Beste batzuek -errepublikanoek, sozialistek, komunistek- eskatu zituzten beste Espainiak aldarrikatzeko eskubiderik ez dago egun, nahiz eta esan ideia guztiak bakez defenditu ahal direla. Gezur galanta da. Errepublikanoek ezin dute berena defenditu, zeren monarkia bera ezin da auzitan jarri.

Zer iritzi duzu joan den igandeko hauteskundeez?

EAE-ANVren zerrendan parte hartu dut, Mundakan. Eta harro nago historiak eman digun alderdi horrekin lotura izateaz, eta eskandalizaturik, baliogabetu dutelako hautagaitza. Besteetan aurkeztu izan naizenez, hautatua izateko eskubiderik ez dut. Eskubide bat kendu didate, eta inork ez dit horren berririk eman pertsonalki. Ez didate jakinarazi kutsakorra, kutsagarria edo kutsatzailea naizela. Batzuek esaten dute biolentzia armatuarekin duintasunaren zati bat galdu zuela herri honek, eta niri iruditzen zait duintasunaren beste parte bat igandean galdu zuela herri honek. Duintasuna galtzen ari gara eta bada garaia duintasun hori berreskuratzeko. Isil bitez armak, guztiak, geldi dezatela errepresioa, eta abia dezagun elkarrizketa eta autokritika zorrotza, ez dezagun berriro onar herritar batzuk hautatuak izateko eskubiderik gabe utziko dituen legerik. Faxistek aurkeztu nahi badute, eskubidea dute aurkezteko eta propaganda egiteko. Baina beste guztiek ere izan behar dute. Bortizkeria publikoki gaitzestea edo ez gaitzestea barregarria da; Francok Errepublikari zin egin zion eta Pinochetek Allenderekin egin zuen argazkia, estatu kolpea jo aurretik. Indarkeri mota asko dago, eta denek ez dituzte guztiak salatzen.

Idazleak konpromisorik izan behar du bere herriarekin?

Nire hitzek balio baldin badute gizarte zuzenago baten alde egiteko , zalantzarik ez izan hala egingo dudala. Eta bitartean, Arestik esan zuen moduan, beti paratuko naiz sufritzen duenaren alde.

Azkenaldian torturaren aurkako zenbait ekimenetan parte hartu duzu, TATek gonbidatuta.

1984an atxilotu ninduten eta torturatu. Erabaki dut nire hitza TATen alde jarriko dudala, zeren gaur eta hemen torturatu egiten da. Gure kide bat, Aiert Larrarte, auzipetu dute prentsaurreko batean beste baten torturak salatu zituelako. Ez dago demokraziarik, ezta tortura desagerrazteko borondaterik ere, zeren sakon-sakonean jende asko torturaren alde dago. Hori bai larria. Mundu guztiak daki hemen torturatzen dela: Ibarretxek, Zapaterok, Raxoik, Sarkozyk eta bestek badakite. Baina AEBak dira eredu, ta Guantanamon zilegi da tortura.

Argentinan, halaber, 36ko gerraz geroztik literaturak eta politikak izandako harremanaz mintzatu zinen.

Liburu guztiak dira politikoak. Duela gutxi Utikan Euskadi sariak manifestua dela-eta, batek esan zuen sinatzaileen artean gehienak ezker abertzalekoak ginela. Aizu! literatura aztertzeko inportantea da nor zein alderditakoa den esatea? Hala bada, aipa dezagun beti. Zeren idazle batzuekin bakarrik egiten dute hori. Euskal literatura, gainera, gatazkan inplikatu da hainbat ikuspegirekin. Bada komandokidea salatzearen aldeko libururik, eta bada tortura testigantzaren gainean idatzitakorik ere.

Azken urteetan thriller eta saiakera historikoak idatzi dituzu batik bat. Speed gauez idazten zuen Edorta Jimenez basati eta apurtzaile hura inoiz itzuliko al da?

Baditut ildo horretatik idatzitako gauza batzuk, baina ez ditut argitaratu, ikusten baitut zelan hiltzen diren lagunak gehiegi lan eginez, eta nik nahiago dut lasaiago bizi. Ozta-ozta bizi naiz, nahiz eta askotan agertu hedabideetan. Lasai hartu nahi dut bizitza, gogoeta egin, hondartzan bainatu, lagunekin egon, trukean gutxiago irakurri, idatzi eta argitaratu behar badut ere.

link

2011 Euskal Idazleen Elkartea
Zemoria kalea 25 · 20013 Donostia (Gipuzkoa)
Tel.: 943 27 69 99 - Fax.: 943 27 72 88
eie@idazleak.eus

iametza interaktiboak garatuta